این مقاله بر اساس آمار رسمی انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران (ISPA)، داده‌های گمرک جمهوری اسلامی ایران، گزارش انجمن جهانی فولاد (worldsteel) و تحلیل‌های S&P Global و Metal Expert تهیه شده است.
مقدمه
صنعت فولاد ایران در نیمه نخست سال ۱۴۰۵ با چالشی دوگانه روبرو بود: از یک سو حملات هوایی به زیرساخت‌های تولیدی در فروردین ۱۴۰۵ بخش قابل‌توجهی از ظرفیت فولادسازی کشور را از مدار خارج کرد، و از سوی دیگر ممنوعیت ناگهانی صادرات ۶۶ کد تعرفه‌ای فولادی در اردیبهشت ۱۴۰۵ درآمد ارزی تولیدکنندگان را تحت فشار قرار داد. با این حال، آمار شش‌ماهه نخست سال نشان می‌دهد صادرات محصولات فولادی و شمش به‌ترتیب رشد ۸۸ و ۳۹ درصدی را تجربه کرده است. این رشد چشمگیر، روایتی متفاوت از آنچه در نگاه اول به نظر می‌رسد ارائه می‌دهد: صنعت فولاد ایران توانسته است مسیرهای صادراتی خود را بازتعریف کند و بازارهای جدیدی بیابد.
این گزارش تحلیلی، تصویری جامع از وضعیت صادرات فولاد ایران در نیمه نخست ۱۴۰۵ ارائه می‌دهد.
۱. صادرات بیلت: رشد ۳۹ درصدی و جابه‌جایی جغرافیایی بازارها
بر اساس آمار گمرک جمهوری اسلامی ایران، صادرات بیلت فولادی ایران در پنج ماهه نخست سال ۱۴۰۵ (از ۲۱ مارس تا ۲۲ آگوست) به ۱,۷۸۶,۶۱۱ تن رسید که رشد ۳۹ درصدی را نسبت به مدت مشابه سال گذشته نشان می‌دهد. این رشد در شرایطی محقق شده که حملات هوایی و محاصره دریایی، مسیرهای لجستیکی سنتی صادرات ایران را مختل کرده بود.
جدول ۱: توزیع جغرافیایی صادرات بیلت ایران (فروردین ۱۴۰۴ – فروردین ۱۴۰۵)
| منطقه | سهم از صادرات | حجم (هزار تن) | توضیحات |
|---|---|---|---|
| خاورمیانه | ۵۴٪ | ۹۷۹.۶ | بازار سنتی و اصلی |
| آفریقا | ۲۰.۵٪ | ۳۷۲.۳ | بازار در حال رشد |
| آسیا | ۱۷.۷٪ | ۳۲۱.۱ | افغانستان، پاکستان، اندونزی |
| کشورهای CIS | ۲.۷٪ | — | بازار محدود |
| سایر مناطق | ۵٪ | — | — |
منبع: داده‌های گمرک ایران، تحلیل Metal Expert
نکته کلیدی: بازار آفریقا با سهم ۲۰.۵ درصدی، به‌ویژه غنا به‌عنوان بزرگ‌ترین خریدار و مرکز توزیع مجدد برای غرب آفریقا، به یک مقصد استراتژیک برای بیلت ایران تبدیل شده است. همزمان، تقاضا از سوی افغانستان، پاکستان و اندونزی برای بیلت‌های با ابعاد کوچک‌تر که در کارخانه‌های نوردکاری منطقه استفاده می‌شود، پایدار باقی مانده است.
۲. ممنوعیت صادرات ۶۶ کد تعرفه‌ای: شوک به بازارهای تخت
یکی از مهم‌ترین تصمیمات تجاری نیمه نخست ۱۴۰۵، ممنوعیت صادرات ۶۶ کد تعرفه‌ای فولادی بود که در ششم اردیبهشت ۱۴۰۵ بر پایه مصوبه شورای عالی امنیت ملی اعمال شد. این ممنوعیت شامل اسلب، ورق گرم، ورق سرد، ورق قلع‌اندود، سایر ورق‌های پوشش‌دار و تسمه رنگی بود و تا ۹ خرداد ۱۴۰۵ اعتبار داشت.
دلایل اتخاذ این تصمیم:
-
آسیب به بخشی از ظرفیت تولید در حملات فروردین ۱۴۰۵
-
نگرانی از کمبود ورق در بازار داخلی برای صنایع پایین‌دستی
-
مدیریت شرایط اضطراری پس از جنگ
پیامدها:
-
فشار بر درآمد ارزی: بخش قابل‌توجهی از تولیدکنندگان ورق برای تأمین نقدینگی و ارز مورد نیاز خود به بازارهای صادراتی وابسته بودند. ممنوعیت ناگهانی، تعادل مالی این واحدها را برهم زد.
-
سردرگمی بازار: تغییر پی‌درپی مقررات صادرات به یکی از متغیرهای اصلی بازار تبدیل شد و برنامه‌ریزی برای تولیدکنندگان و خریداران را دشوار کرد.
-
رفع محدودیت: در نهایت، محدودیت صادرات اسلب در تیرماه ۱۴۰۵ توسط ایمیدرو لغو شد.
۳. صادرات محصولات فولادی: رشد ۸۸ درصدی
در حالی که ممنوعیت‌های صادراتی بر مقاطع تخت فولادی تأثیر گذاشت، صادرات محصولات فولادی در پنج ماهه نخست ۱۴۰۵ رشد ۸۸ درصدی را تجربه کرد. این رشد نشان‌دهنده انعطاف‌پذیری تولیدکنندگان ایرانی در تغییر ترکیب محصولات صادراتی و تمرکز بر محصولاتی است که مشمول ممنوعیت نشده‌اند.
بر اساس آمار گمرک، صادرات محصولات فولادی در پنج ماهه نخست ۱۴۰۵ به ۲.۵۶۶ میلیارد دلار رسید. در این میان، صادرات لوله و پروفیل ۱۴۰ میلیون دلار و محصولات نیمه‌تمام ۱۳۵ میلیون دلار را به خود اختصاص دادند.
۴. وضعیت کلی صادرات زنجیره فولاد در ۱۰ ماهه
بر اساس گزارش انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران، صادرات کل زنجیره فولاد کشور در ۱۰ ماهه سال ۱۴۰۵ به بیش از ۶.۵ میلیارد دلار رسید. حجم صادرات بالغ بر ۱۲ میلیون تن اعم از شمش فولاد تا مقاطع طویل، محصولات فولادی و آهن اسفنجی بوده است.
جدول ۲: عملکرد صادرات زنجیره فولاد در ۱۰ ماهه ۱۴۰۵
| محصول | حجم صادرات | تغییر نسبت به مدت مشابه | ارزش صادرات | منبع |
|---|---|---|---|---|
| بیلت و شمش | ۱,۷۸۶,۶۱۱ تن (۵ ماهه) | +۳۹٪ | — | گمرک ایران |
| محصولات فولادی | — | +۸۸٪ (۵ ماهه) | ۲.۵۶۶ میلیارد دلار (۵ ماهه) | گمرک ایران |
| کل زنجیره فولاد | ~۱۲ میلیون تن | — | >۶.۵ میلیارد دلار | ISPA |
| لوله و پروفیل | — | — | ۱۴۰ میلیون دلار (۵ ماهه) | گمرک ایران |
| محصولات نیمه‌تمام | — | — | ۱۳۵ میلیون دلار (۵ ماهه) | گمرک ایران |
منبع: گزارش انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران (ISPA) و آمار گمرک جمهوری اسلامی ایران
۵. قیمت‌های صادراتی: ثبات نسبی در بازار آشفته
در اوایل سپتامبر ۲۰۲۶، قیمت‌های صادراتی بیلت ایران در محدوده ۴۱۰ تا ۴۱۵ دلار در هر تن FOB قرار داشت. این قیمت‌ها در مقایسه با رقبای منطقه‌ای همچنان رقابتی باقی مانده و دلیل اصلی حفظ سهم بازار ایران در خاورمیانه و آفریقا بوده است.
عوامل مؤثر بر قیمت‌گذاری صادراتی:
-
مزیت قیمتی: بیلت ایران همچنان در مقایسه با محصولات ترکیه و روسیه قیمت رقابتی‌تری دارد.
-
انعطاف لجستیکی: توانایی تأمین از بنادر مختلف و مسیرهای جایگزین پس از محاصره دریایی.
-
تنوع بازار: تمرکز بر بازارهای کمتر رقابتی مانند غنا و آفریقای غربی.
۶. چالش پیش روی صادرات: از محاصره دریایی تا تغییر مقررات
صادرکنندگان فولاد ایران در نیمه نخست ۱۴۰۵ با چند چالش همزمان روبرو بودند:
۱. محاصره دریایی و اختلال لجستیک: حملات به زیرساخت‌های بندری و محاصره دریایی، مسیرهای سنتی صادرات به آسیا و اروپا را مختل کرد. تولیدکنندگان با تغییر مسیرهای حمل و استفاده از بنادر جایگزین، تا حدی این چالش را مدیریت کردند.
۲. ممنوعیت‌های صادراتی: توقف صادرات اسلب و ورق‌های فولادی، ترکیب محصولات صادراتی را به نفع بیلت و محصولات نیمه‌تمام تغییر داد.
۳. نوسانات نرخ ارز و محدودیت‌های بانکی: چالش‌های نقل و انتقال ارز و محدودیت‌های بانکی بین‌المللی، هزینه‌های تجارت را افزایش داد.
۴. رقابت منطقه‌ای: ورود ویتنام به فهرست ۱۰ تولیدکننده برتر فولاد جهان و رشد صادرات این کشور، رقابت را در بازارهای آسیایی تشدید کرده است.
نتیجه‌گیری و چشم‌انداز
صادرات فولاد ایران در نیمه نخست ۱۴۰۵ تصویری از تاب‌آوری در سخت‌ترین شرایط ارائه داد. رشد ۳۹ درصدی صادرات بیلت و ۸۸ درصدی محصولات فولادی، نشان‌دهنده توانایی تولیدکنندگان ایرانی در بازتعریف بازارها و تطبیق با شرایط جدید است.
سه محور کلیدی برای آینده صادرات فولاد:
-
تنوع‌بخشی به بازارها: تمرکز بر آفریقا و آسیا به‌عنوان بازارهای جایگزین خاورمیانه و اروپا، یک استراتژی هوشمندانه است که باید ادامه یابد.
-
پایداری مقررات صادراتی: ثبات در سیاست‌گذاری صادرات، بدون تغییرات ناگهانی، برای حفظ اعتماد خریداران خارجی ضروری است.
-
توسعه صادرات محصولات با ارزش افزوده بالاتر: تمرکز بر صادرات محصولات نهایی به‌جای مواد اولیه، می‌تواند ارزش ارزی صادرات را افزایش دهد.
برای خریداران و فعالان بازار فولاد، این وضعیت به معنای فرصت‌های جدید در بازارهای صادراتی ایران و ضرورت رصد دقیق مقررات تجاری و مسیرهای لجستیکی جایگزین است.
منابع
-
انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران (ISPA) — گزارش صادرات ۱۰ ماهه ۱۴۰۵
-
گمرک جمهوری اسلامی ایران — آمار صادرات فولاد ۵ ماهه ۱۴۰۵
-
انجمن جهانی فولاد (worldsteel) — آمار تولید و تجارت ۲۰۲۶
-
گزارش Metal Expert — تحلیل صادرات بیلت ایران
-
گزارش S&P Global — تحلیل بازار فولاد خاورمیانه
-
گزارش‌های تحلیلی دنیای اقتصاد، عصر اقتصاد و جهان صنعت
آخرین به‌روزرسانی: مهر ۱۴۰۵
این مقاله بر اساس گزارش‌های رسمی و منتشرشده تهیه شده است. برای مشاهده گزارش‌های کامل، به منابع ذکرشده مراجعه کنید.